Sommerlesing med David Aasen

David Aasens lesing kommer flere enn ham selv til gode. Han er forlagsredaktør i Samlaget, og har mange gode bøker på samvittigheten der. Det er sannelig straks bokhøst, det vil si den er allerede i gang. Med kniven mot strupen røper han tre av høstens kommende titler derfra: Steffen Kverneland og Ragnar Hovlands gonzobiografi «Astrup» er på vei fra trykkeriet, det samme gjelder Arild Reins nye bok «Det mørke fastland 1980». Og Mathias R. Samuelsens har gjendiktet Christian Hawkeys «Ventrakl», den siste der ser ekstra spennende ut. Mer om disse titlene kan man undersøke på forlagets nettsider.

Men Aasen gir seg ikke der. I tillegg til å være oversetter for forskjellige mindre forlags kresne utgivelser, har han også sitt eget herlige mikroforlag Slow Fire Press. Der har det for eksempel kommet ut ikke mindre enn to lesverdige bøker om Thure Erik Lund og Hans Peter Blad med fleres kultfilm «Hodiak» (1994). Det er også interessant å lese Amina Cains lille «Ein hest om natta. Om å skrive», oversatt av Julia Aagenæs Wiedlocha og med etterord av Gunnhild Øyehaug. Cains første skjønnlitterære utgivelse på norsk, «Usømmelig», kommer om ikke lenge, oversatt av Wiedlocha for hennes eget forlag Meteor, og med etterord av Jenny Hval. Det er godt med liv i de små forlagene. Hvorfor ikke i de store? Dette er til evig undring. Men tilbake til Aasen, han har mye å gi til oss lesere og interesserte, og han får herved ordet, og behandler oppgaven med stor innlevelse og overbevisningskraft.

***

- Det som skil sommarlesinga mi frå lesinga resten av året er primært at den ikkje er bunde til heimen og til faste tider av døgnet. Plutseleg sit eg på ein kafé midt på dagen og les ei novelle av Sunniva Lye Axelsen eller ei diktbok av Wera Sæther. Men sidan også sommaren er full av påbegynte bøker og fragmentert lesing, vil eg her konsentrere meg om ei lita men produktiv veke midt i juli – da eg lånte hytta til svigerforeldra mine. Eg reiste åleine til Rauland i Vinje for å omsetje Ulf Karl Olov Nilssons essaybok Röstautograferna, og tok også med nokre andre bøker.

*

Ulf Karl Olov Nilsson
RÖSTAUTOGRAFERNA
(Norstedts, 2019)

Å omsetje er å formidle, ein langsam måte å anbefale bøker på. Men det er også ei form for lesing. Ei nærlesing som inkluderer pausar, leiting i ordbøker, stadige justeringar og omskrivingar. Slikt arbeid er blitt ein sommartradisjon for meg: I fjor omsette eg Jeppe Krogsgaard Christensens eit år med lesing og skriving (Existenz forlag, 2026) på Skagen. I år blei det altså Röstautograferna i Telemark. Etter den poetiske sekvensen som innleier boka, sparkar den svenske poeten og psykoanalytikaren Ulf Karl Olov Nilsson i gang essayet sitt med spørsmålet «Varifrån kommer rösten egentligen?» Deretter zoomar han ut og inn, hoppar hit og dit, i si undersøking av røysta, tar lesaren med gjennom ei rekke eksempel, frå barndomsminne og eigen psykologpraksis via poesiopplesingar og song til litteratur og forsking. Resultatet er ei reflekterande, poetisk, humoristisk og rørande bok. Ulf Karl Olov Nilsson er for mange kjend nettopp som eit poetisk scenefenomen – interessant derfor at han minnest sitt første møte med diktopplesing slik: «Min omedelbara känsla inför hela tilldragelsen måste beskrivas som ingenting mindre än ett slags chock, en upplevelse av skam eller rentav avsmak över den solitära och pretentiösa rösten. Jag tyckte helt enkelt att det var outsägligt pinsamt».

Homer
SANGEN OM ODYSSEVS
(Cappelen Damm, 2013, omsett av Kjell Arild Pollestad)

Den eine boka eg var fast bestemt på å komme meg gjennom i løpet av hytteturen, var Odysseen. Eg skal ikkje kaste meg inn i den pågåande diskusjonen om Christopher Nolans Hollywood-tolking, men eit udiskutabelt faktum er at filmatiseringa har opna Homers verk for nye lesarar. At Homer blir diskutert i media og at folk, til og med unge menn, tar turen til bokhandelen og skaffar seg boka, er storarta. Heller ikkje eg, som enno ikkje hadde lese verket frå perm til perm, såg nokon veg utanom – og pakka Pollestads prosaomsetjing ned i sekken. Mens eg las, bleikna filmen sakte men sikkert, og eg segla inn i eit lysare, rikare og meir komplekst univers, fullt av humor og action, lagvise forteljingar, interessante karakterar og skjebnekamp. Då eg vandra rundt i fjellet mellom arbeidsøktene, kjende eg på ei glede over at det faktisk er mogleg å lese eit verk som har overlevd så lenge, som så mange har fått tatt del i gjennom fleire tusen år. Eg fekk liksom små glimt inn i ei anna tid, såg for meg korleis det må ha vore å vere publikum ved dei munnlege framføringane back in the days, og korleis lesingane og inspirasjonen har forgreina seg fram til oss, til eit naturleg referansepunkt for vår tids litterære verk (Ulf Karl Olov Nilsson skriv sjølvsagt om sirenenes song i den nemnde Röstautograferna). Straks eg var ferdig å lese, bestilte eg Emily Wilsons omsetjingar av Illiaden og Odysseen og hennar Crossing the wine dark sea, i tillegg til Daniel Mendelsohns En odyssé. Neste års sommarlesing? Eg vil elles anbefale den strålande opningsteksten i Erich Auerbachs Mimesis, «Odyssevs´ arr», som eg las parallelt, og eg lytta også med interesse – på veg opp og ned frå hytta – til dei tre BLA-podden-episodane der William S. Mørch, Eilif Guldvåg Hartvedt og Christine Amadou les og diskuterer seg gjennom Odysseen (og også den fjerde, der fokuset var på filmatiseringa til Nolan).

Willy Kyrklund
POLYFEM FORVANDLA/MEISTEREN MA
(Samlaget, 2012)

I høve lesinga av Odysseen fekk eg lyst til å gjenlese sverigefinlandssvenske Willy Kyrklunds Polyfem förvandlad frå 1964. Denne ... romanen? prosasamlinga? ... opnar med Polyphemos, som sit på si klippe, ventar på Ingen og snakkar for seg sjølv, og der refrenget, som også opnar boka, er: «Alle ord er, utan handling, dåraktige og tomme». Polyphemos er «den som taler mykje», eller «den som kan mange songar». Og boka durar på, med stemmene og forteljingane sine, som liksom kjem frå nye kantar frå tekst til tekst. Kyrklunds bøker er leikne, lærde, formmedvitne, intertekstuelle og eksistensielle. Han blei først omsett til norsk av Jan Erik Vold i 1996 for Gyldendal: Det var romanen Solange. I 2012 var eg så heldig å få vere redaktør for dobbeltutgivinga Polyfem forvandla/Meisteren Ma i Gunstein Bakkes omsetjing for Samlaget, som inkluderte tresnitt av Hans Hamngren i vakkert bokdesign av Judith Nærland. Det blir lite gjenlesing for min del, men nokre forfattarar tar eg innimellom ned frå hyllene. Om eg ikkje veit heilt kva eg treng, er det berre å ta fram Tor Ulvens dikt eller prosa i samling, slå opp kor som helst, lese eit dikt eller eit avsnitt, og så er eg oppløfta igjen. Eller så les eg opninga av Per Olov Enquists vesle roman Nedstörtad ängel for påfyll. Eller kor som helst i Willy Kyrklunds forfattarskap: ei novelle, eit romankapittel eller eit essay. Eg trur Polyfem forvandla/Meisteren Ma er ein god inngang for dei som er nysgjerrige på Kyrklund.

Henrik Ibsen
HEDDA GABLER
(Transit, 2018)

Før ferien blei eg i løpet av ein samtale med min kollega Lisa veldig interessert i Hedda Gabler, eit stykke ho har skrive ei rettshistorisk lesing av, og ettersom ho på si side var spent på kva eg ville tenke om hovudkarakteren, lova eg å lese stykket. Så Ibsen, som eg ikkje har lese sidan studietida, blei også med på hytta. Ein ting som slo meg – midt i lesinga av Odysseen som eg var – var at Hedda kunne ha vore ein god inspirasjon for Nolans hovudperson: Ho er ein kompleks og utspekulert karakter, som eg ikkje blir klok på. Sjølv om ho på handlingsplanet er manipulerande og kryssar både etiske (og sikkert lovlege) grenser, og sjølv om livsvilkåra hennar er prisgitt samfunnsstrukturane, interesserte eg meg meir for det psykologiske, kvifor ho handla som ho gjorde til ei kvar tid – og kor medviten ho eigentleg var handlingane sine. Det blir sagt at ho kjedar seg, men eg opplevde tilstanden hennar som bortanfor keisemd: Det ligg ein trass i handlingsmønsteret hennar, som verkar vere prega av både sjølvskading og overlevingsinstinkt, og det var undervegs uklart for meg kva som eigentleg var kva. Denne usikkerheita gjorde karakteren levande for meg. Eg må nok lese stykket på nytt – og lese meg meir opp på Ibsen.

Ida Fjeldbraaten
JERV
(Cappelen Damm, 2020)

Etter fem lange og stille dagar på hytta, der bøkene liksom snakka tydelegare enn elles, og også med eit større tolmod, plukka eg opp familien på Vigeland, og vi drog så innom Kristiansand Dyrepark på veg til Oslo igjen. I den nordiske avdelinga i parken kom nokre jervar plutseleg til syne blant vegetasjonen og sprang tungt og bråkete oppover det bratte terrenget før dei blei borte i buskane. Dette var det mest eksotiske synet den dagen. Da vi kom heim til leilegheita såg eg, på toppen av ein bunke bøker i evig omorganisering, Ida Fjeldbraatens debutroman Jerv. Dette tok eg som eit teikn og heiv meg over boka neste dag. Ei solid forteljing om utanforskap ganske ulik andre forteljingar om utanforskap. Eg blei oppriktig overraska både over innhaldet og den nøkterne måten Fjeldbraaten turnerte brutale livsvilkår og utsette eksistensar på.

*
No som ferien er over, er det på nattbordet bøkene vil ligge framover. Der ventar blant anna dei seinaste romanane til Johan Harstad og Wera Sæther. Og også Sunniva Lye Axelsens Herfra til Hiroshima (Tiden, 2019) ser veldig fram til: Eg lo høgt da eg las baksideteksten i bokhandelen. Lye Axelsen er ein relativt ny kjennskap, og i sommar las eg både romanen Jerusalemsyndromet (Cappelen Damm, 2012) og novellesamlinga Tyrkisk frokost (Cappelen Damm, 2014). Sommarlesing dreier seg forresten ikkje berre om bøker, og eg vil avslutningsvis komme med ein shout out til Thula Kopreitan, som NRK nyleg «avslutta samarbeidet» med. Ho er ein av landets beste kritikarar, og i sommar las eg gjennom meldingane hennar på NRK. Egoistisk nok fekk eg auga opp for henne då ho meldte Geir Egil Bergjord og Arild Reins Vegen heim til Svartskog (Samlaget, 2025) presist, sakleg og entusiastisk. Ho er både tilgjengeleg og skarp, og viktigast av alt: aldri likegyldig. Ho tar både gode, halvgode og dårlege bøker på alvor. Lett og ledig plasserer ho verka inn i ein samanheng, argumenterer truverdig gjennom eksempel og refleksjonar. Ho er personleg, men utan at det går på kostnad av formidlinga. Kort sagt ein kritikar til å stole på, lytte til, orientere seg ut frå og bli inspirert av. Spent på framhaldet!